پەرەگراف - سەنگەر سالار
بۆ پێنجەم جار پرۆژەیاسای بەپارێزگاكردنی هەڵەبجە خرایە ناو كارنامەی دانیشتنی پەرلەمانی عێراق. هیچ گەرەنتییەك بۆ پەسەندكردنی وەرنەگیراوە و فراكسیۆنە كوردستانییەكان متمانەیان بە بەڵێنی شیعە و سوننە نییە، بەڵام بە چەند هۆكارێك "هیوا زۆرە" دانیشتنی دووشەممە خەونی هەڵەبجەییەكان بەدی بهێنێت.
پاش چوار جار شكستپێهێنانی هەوڵەكانی پەسەندكردنی پرۆژەیاسای بەپارێزگاكردنی هەڵەبجە لەلایەن شیعە و سوننەوە، فراكسیۆنە كوردستانییەكان كارتی بایكۆتكردنی دانیشتنەكانی پەرلەمانی عێراقیان بەكار هێنا و بڕیاریان دا بەبێ ئەو بڕگەیە نەچنە دانیشتنەكانەوە، بەوهۆیەشەوە چەند هەفتەیەكە دانیشتنەكانی پەرلەمان پەكی كەوت.
هەرچەندە بڕیار بوو هەفتەی ڕابردوو دانیشتنی پەرلەمان بكرێت، بەڵام بەهۆی ڕێكنەكەوتنی فراكسیۆنەكان بەتایبەت بەهۆی بڕگەی بەپارێزگاركردنی هەڵەبجە، دانیشتنەكە ئەنجام نەدرا، ئێستا بڕیار دراوە ڕۆژی دووشەممە 14-04-2025 كۆبوونەوە بكرێت و پرۆژەكەی هەڵەبجەیش خراوەتە یەكەم بڕگە.
سۆران عومەر، سەرۆكی فراكسیۆنی كۆمەڵی دادگەری لە پەرلەمانی عێراق، بە پەرەگرافی ڕاگەیاند "هەموو هەوڵێكمان داوە و قسەمان لەگەڵ شیعە و سوننە كردووە، هیوادارین ئەمجارە پرۆژەیاساكە پەسەند بكرێت، بەڵام هیچ گەرەنتییەكی تەواو نییە و بەهۆی بێبەڵێنییەكانی ڕابردوویش متمانە نەماوە".
وەكوو سۆران عومەر باسی دەكات، لایەن و فراكسیۆنە شیعە و یوننەكان چەند جارێك بەڵێنی دەنگدان بە پرۆژەیاساكەیان داوە، بەڵام كە هاتووەتە سەر واقیع، بە پاساوی جۆراوجۆر خۆیان لە بەڵێنەكانیان دەدزنەوە.
پرۆژەیاسای بەپارێزگاكردنی هەڵەبجە لە مانگی چواری 2023 خوێندنەوەی یەكەم و لە مانگی پێنجی هەمان ساڵ خوێندنەوەی دووەمی بۆ كرا، دواتریش دوو جار لە 19-09-2023 و 30-09-2023 بڕگەی دەنگدان بە پرۆژەیاساكە خرایە كارنامەی دانیشتنەكانی پەرلەمانی عێراق، بەڵام شیعە و سوننە ڕەتیان كردەوە، پاش ئەوە دواخرا و ئەمساڵ دوو جار لە 25 و 26ـی مانگی سێ خرایە كارنامەوە، بەڵام دیسان شیعە و سوننە ڕەتیان كردەوە دەنگی پێ بدەن.
ئاریان تاوگۆزی، ئەندامی فراكسیۆنی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی عێراق، بە پەرەگرافی وت "هیچ گەرەنتییەك نییە كە دانیشتنەكە ئەنجام بدرێت، یان پرۆژەیاساكە دەنگی پێویست بەدەست بهێنێت، بەڵام بە چەند هۆكارێك هیوامان زۆرە".
وەكوو ئاریان تاوەگۆزی ئاماژەی پێ دا، دانانی بڕگەی هەمواری یەكەمی یاسای وەزارەتی پەروەردە لەم دانیشتنەدا یەكێك لە داواكارییەكانی ئەوان (شیعە و سوننە) بووە، بەهۆی ئەو ناڕەزایەتییانەی مامۆستایان لە ماوەی ڕابردوودا لە عێراق سەری هەڵداوە، ئەمەش "هیوا زیاتر دەكات كە ڕێژەی یاسایی پەرلەمانتاران بۆ ئەنجامدانی دانیشتنەكەی دووشەممە ئامادە بن".
هیوایەكی دیكەی فراكسیۆنە كوردستانییەكان كارتی فشاری بایكۆتكردنی دانیشتنەكانە. ئەندامەکەی فراكسیۆنی نەوەی نوێ دەڵێت "ئەگەر یەكێتی و پارتی لەسەر بەڵێنەكەیان بن هاوشێوەی ئێمە و فراكسیۆنەكانی دیكە، كە بەشداریی هیچ كۆبوونەوەیەكی پەرلەمان ناكەین تا پەسەندكردنی بەپارێزگابوونی هەڵەبجە، ئەوە فشارێكی باش دەبێت بۆ تێپەڕاندنی پرۆژەكە".
تاوەگۆزی جەختیشی كردەوە كە "لەسەر ئاستی فراكسیۆن و جوڵانەوەی نەوەی نوێ لە هەوڵی بەردەوامداین بۆ ئەوەی ئەمجارە پرۆژەیاساكە پەسەند بكرێت".
پڕۆژەیاسای هێنانەكایەی پارێزگای هەڵەبجە لە كۆماری عێراقدا، لە كۆبوونەوەی 13-03-2023ـی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراقدا پەسەند كرا و ڕەوانەی پەرلەمان كرا، ئەمەش دوای ئەوە هات كە وەزارەتی پلاندانانی عێراق هەڵسەنگاندنی خۆی بۆ دۆسیەی بە پارێزگابوونی هەڵەبجە تەواو كرد و ڕەوانەی حكومەتی عێراقی كرد، كە تێیدا ئەوەخراوەتە ڕوو، هەڵەبجە شیاوی ئەوەیە بكرێتە پارێزگا.
فراكسیۆنی یەكێتیش پێی وایە كە هیچ گەرەنتییەك نییە، بەڵام ئەنجامی هەوڵ و پەیوەندییەكانیان لەگەڵ لایەنە شیعە و سوننەكان هیوای پێ بەخشیون ئەمجارە هەڵەبجە بكەن بە پارێزگا.
كاروان یاروەیس، ئەندامی فراكسیۆنی یەكێتی لە پەرلەمانی عێراق، بۆ پەرەگراف وتی "كاك بافڵ لە كۆبوونەوەكانی دوو ڕۆژی ڕابردووی لە بەغدا، قسەی لەگەڵ لایەنەكانی عێراق كردووە بۆ ئەوەی پرۆژەیاساكە ئەمجارە تێپەڕێت، پێشتر نوێنەری سەرۆكی یەكێتی بۆ هەمان مەبەست قسەی لەگەڵ لایەنەكان كردووە".
كاروان یاروەیس وتیشی "وەكو فراكسیۆنی یەكێتی قسەمان لەگەڵ دۆستەكانمان لە فراكسیۆنە عێراقییەكان كردووە، بۆ ئەوەی ئەمجارە پرۆژەیاساكە پەسەند بكرێت".
وەكوو پەرلەمانتارەكەی یكێتیش دەڵێت، هەندێك لە فراكسیۆنە عێراقییەكان داوای ئەوەیان كردووە پرۆژەیاسای هەمواری یەكەمی یاسای وەزارەتی پەروەردە بخرێتە ناو كارنامەی كۆبوونەوەكە، بەهۆی ناڕەزایەتییەكانی ئەمدواییەی مامۆستایانی عێراق، "داواكارییەكەیان لە كارنامەی كۆبوونەوەكەدا جێی كراوەتەوە، بۆیە هیوامان هەیە دانیشتنەكە بكرێت".
پرۆژەیاسای (هێنانەكایەی پارێزگای هەڵەبجە لە كۆماری عێراق)، لە چوار ماددە پێكاهاتووە. ماددەى یەکەم هێنانەکایەى پارێزگاى هەڵەبجەیە وەكوو نۆزدەیەمین پارێزگای عێراق، ماددەى دووەمیش ئەنجومەنى وەزیرانى هەرێم پابەند دەکات بە دیاریکردنى سنوورى ئیداریى پارێزگاکە. ماددەى سێیەمیش لایەنە پەیوەندیدارەکان پابەند دەکات بە جێبەجێکردنى یاساکە. ماددەى چوارم دەڵێت "ئەم یاسایە لە دواى بڵاوبوونەوەى لە ڕۆژنامەى فەرمى (وەقایعى عێراقى) جێبەجێ دەکرێت".
پارێزگای هەڵەبجە کە ژمارەی دانیشتوانی بە زیاتر لە 120 هەزار كەس دەخەمڵێنرێت، بە سنوورى ئیداریى ئێستای پارێزگاکەوە لە هەرێمى کوردستان، لە عێراقیشدا دەبێت بە پارێزگا. وەزارەتی پلاندانانی عێراق سنوورى ئیداریى پارێزگاکەى دیارى و پەسەند کردووە.
بەپێى نەخشەیەک کە دەست پەرەگراف کەوتووە، وەزارەتى پلاندانانى عێراق سنوورى ئیداریى پارێزگاى هەڵەبجەى بەم شێوە دیارى کردووە: پارێزگاکە پێكهاتووە لە قەزای هەڵەبجە كە ناوەندی پارێزگاكەیە، لەگەڵ ناحیەكانی خورماڵ، بیارە، سیروان و بەمۆ.