هەموان چاویان لەسەر دادگای فیدراڵییە؛ سەرۆكی هەرێم ترسی دواكەوتنی هەڵبژاردنی بۆ چوارەم جار هەیە
پەرەگراف
نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان، لەگەڵ سەرۆك و جێگران و ئەندامانی دادگای پێداچوونەوەی هەرێمی كوردستان سەبارەت بە دواكەوتنی بڕیارەكەی دادگای فیدراڵی لەسەر یاسای هەڵبژاردن، كۆبووەوە. ئەندامێكی مەكتەبی سیاسیی پارتییش دەڵێت "نابێت هەڵبژاردن لە مانگی شەشی ئەمساڵ زیاتر دوابكەوێت".
سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان لە ڕاگەیەندراوێكدا دەڵێت "لە كۆبوونەوەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان و سەرۆك و جێگران و ئەندامانی دادگای پێداچوونەوەی هەرێم كە وەزیری دادی حكوومەتی هەرێم ئامادەی بوو، پرسی دواكەوتنی بڕیاری دادگای باڵای فیدڕاڵیی عێراق سەبارەت بە یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان و ڕەهەندە دەستووری و یاساییەكان و ئەگەر و لێكەوتەكانی، خرانە بەر باس و گفتوگۆ".
سەرۆكی هەرێمی كوردستان جەختی لەوە كردووەتەوە كە "سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەكان هەموو ڕێكارێكی دەستووری و یاسایی دەگرنە بەر بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان".
نێچیرڤان بارزانی جەختیشی كردووەتەوە كە ڕا و سەرنجی بەشداربووانی كۆبوونەوەكە لەبارەی ئەو پرسەوە "بەهەند و جێی بایەخ" وەردەگیرێت و "كاری جددییان" لەسەر دەكرێت.
هاوكات ئەمڕۆ لە شاری هەڵەبجە، عەلی حسێن، ئەندامی مەكتەبی سیاسیی پارتی، بۆ ژمارەیەك لە میدیاكان وتی "ئێمە شاندێكی باڵای پارتی سەردانی یەكێتیمان كرد، یەكێتی ئامادەیی دەربڕی چیدی كاتی بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن دوا نەكەوێت".
عەلی حسێن وتیشی "لەبارەی هەڵبژاردنەكانەوە، چاوەڕوانی بڕیاری ڕۆژی 18ـی شوباتی دادگا فیدراڵیین".
"وەكوو پارتی لەگەڵ ئەوەین لەو كاتەی دیاری دەكرێت، هەڵبژاردن بەڕێوە بچێت. نابێت لە مانگی شەشی ئەمساڵ زیاتر دوابكەوێت، چونكە كۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی عێراق تەمەنی یاسایی تەواو دەبێت، ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقیش كاتی ئەوەی نابێت بۆی نوێ بكاتەوە"، ئەندامەكەی مەكتەبی سیاسیی پارتی وا دەڵێت.
عەلی حسێن داوایش دەكات كە "ئەگەر هاتوو هەڵبژاردن زیاتر دواخرا، لایەنە سیاسییەكان پێكەوە بڕیارێكی یەكگرتوو بدەن".
دادگای فیدراڵی عێراق ڕۆژی 4-2-2024ـی دیاری كردبوو بۆ بڕیاردان لەبارەی سكاڵاكەی یەكێتی لەسەر یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان، بەڵام جارێكی دیگە دانیشتنەكەی دواخست بۆ 11-2-2024 و لەو ڕۆژەشدا بۆ دەیەم جار دوایخستەوە بۆ ١٨-٢-٢٠٢٤.
ڕۆژی ٢١-١-٢٠٢٤ دادگای فیدراڵی دانیشتنێكی دیكەی لەبارەی هەمان سكاڵا ئەنجام دا و سەرۆكی دادگاكە ڕایگەیاند "هەموو شتێك لەبارەی سكاڵاكەوە وتراوە و دادگای فیدراڵی ڕۆژی 4ـی شوبات بڕیاری كۆتایی لەبارەی دۆسیەكەوە دەدات"، بەڵام جاریكی دیكە بڕیاردان هەفتەیەك دواخرا.
سكاڵاكەی یەكێتی لەسەر پێنج ماددەی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان تۆمار كراوە كە تایبەتن بە ژمارەی كورسییەكانی پەرلەمان، كورسی پێكهاتەكان، بازنەكانی هەڵبژاردن و تۆماری دەنگدەران. لەلایەن زیاد جەبار، سەرۆكی فراكسیۆنی یەكێتی لە خولی پێنجەمی پەرلەمانی كوردستان، لەسەر سەرۆكی پەرلەمان، سەرۆكی حكومەت و سەرۆكی هەرێم تۆمار كراوە. هەروەها ئامانج نەجیب شەمعون، سەرۆكی فراكسیۆنی ڕافیدەین لە ئەنجوومەنی پارێزگای سلێمانی، سكاڵایەكی هاوشێوەی تۆمار كردووە. دادگای فیدراڵی هەردوو سكاڵاكەی یەكخستووە.
دیارترین ماددەی سكاڵاكە كە كێشەی لەسەرە، پەیوەستە بە 11 كورسیی پێكهاتەكان لە پەرلەمانی كوردستان و یەكێتی و لایەنە دیارەكانی دیكەش جگە لە پارتی، داوای دابەشكردنی ئەو كورسییانە بەسەر پارێزگاكاندا دەكەن.
لە دانیشتنەكانی پێشوودا، دادگای فیدراڵی عێراق داوای بۆچوونی كۆمسیۆنی هەڵبژاردنی عێراقی كردووە لەبارەی بازنەكانی هەڵبژاردن لە هەرێمی كوردستان و دابەشكردنی كورسیی پێكهاتەكان.
كۆمسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق لە پێشنیارەكەیدا ئەوەی خستووەتەڕوو، هەرێمی كوردستان بكرێت بە ٣ بازنەی هەڵبژاردن و كورسییەكانی پەرلەمان و كورسییەكانی كۆتاكان دابەشی ئەو سێ بازنەیە بكرێت، بە جۆرێك ١٠٠ كورسییەكەی پەرلەمانی كوردستان؛ ٤١ی بۆ سلێمانی و ٣٤ بۆ هەولێرو ٢٥ی بۆ دهۆك دیاری بكرێت.
١١ كورسییەكەی پێكهاتەكان دابەشی ئەو سێ بازنەیەی هەڵبژاردن بكرێن، بە جۆرێك؛ ٤ كورسیی پێكهاتەكان بۆ سلێمانی كە ٢یان بۆ كلدان، سریان و ئاشووری و ٢ كورسییەكەی دیكە بۆ توركمان، ٤ كورسیی دیكەش بۆ هەولێر كە بە هەمان شێوە ٢یان بۆ كلدان، سریان و ئاشووری و ٢ كورسییەكەی دیكە بۆ توركمان، دهۆكیش ٣ كورسیی پێكهاتەكانی بۆ دیاریكراوە كە 1 كورسی بۆ كلدان، سریان و ئاشووری، 1 كورسی بۆ توركمان و 1 كورسی بۆ ئەرمەنەكان.
هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان كە تا ئێستا سێ جار دواخراوە، بڕیارە بەم نزیكانە چوارەم وادە بۆ بەڕێوەچوونی دیاری بكرێت.
ڕۆژی 16-1-2024 شاندی كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكانی عێراق لە هەولێر لەگەڵ سەرۆكایەتیی هەرێم كۆبووەوە بۆ دیاریكردنی وادەیەكی نوێ بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان.
پاش كۆبوونەوەكە، وتەبێژی سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان ڕایگەیاند، دوای پرسوڕا لە لایەنە سیاسییەكانی هەرێم، سەرۆكی هەرێمی كوردستان بەمنزیكانە وادەیەكی نوێ بۆ بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن.
سەرۆكی كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراقیش ڕایگەیاند "خۆمان بۆ هەموو ئەگەرەكان بە یەك بازنەیی و فرەبازنەیییەوە ئامادە كردووە و بە باشی بۆ بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنەكە ئامادەین".
كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكانی عێراق پێشنیازێكی لەناوخۆیدا تاوتوێ كردووە، كە ناوەڕۆكەكەی ئەوەیە بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنەكە بخرێتە 30-5-2024، چاوەڕوان دەكرێت پێشنیازەكە ئاراستەی سەرۆكی هەرێم كرابێت بۆ پەسەندكردن، ئەوە لەكاتێكدایە ١-٧-٢٠٢٤ تەمەنی كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنی عێراق كۆتایی دێت و دەبێت بەر لەو وادەیە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ئەنجام بدات.
هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دەبوو لە مانگی 10ـی 2022 بەڕێوەبچێت و سەرۆكی هەرێم ڕۆژی ١-١٠-٢٠٢٢ی دیاریكرد بۆ هەڵبژاردن، بەڵام لەو ڕۆژەدا نەكراو سەرەڕای دوو جاری دیكەش دیاریكردنی ڕۆژی هەڵبژاردن لەلایەن سەرۆكی هەرێمەوە (١٨-١١-٢٠٢٣ و ٢٥-٢-٢٠٢٤) و فشاری ناوخۆیی و دەرەكی بۆ ئەنجامدانی، بەڵام بەهۆی ناكۆكیی لایەنەكان لەسەر یاسای هەڵبژاردن بە تایبەت لەسەر كورسیی پێكهاتەكان، پڕۆسەكە ئەنجام نەدرا.
لە ماوەی سێ دەیە حوكمڕانیی هەرێمی كوردستان و لە دوای یەكەم هەڵبژاردنەوە لە ١٩-٥-١٩٩٢، هیچ پڕۆسەیەكی هەڵبژاردن بۆ پەرلەمانی كوردستان لە وادەی یاسایی و دیاریكراوی خۆیدا بەڕێوە نەچووە.
حیزبە سیاسییەكانی هەرێم بە تایبەت پارتی و یەكێتی وەكوو دوو هێزی دەسەڵاتدار، لە چوار ساڵی ڕابردوودا دەیان كۆبوونەوەیان بە شێوەی دوو قۆڵی و بە بەشداریی حیزبەكانی دیكە و تەنانەت نەتەوە یەكگرتووەكانیش لەسەر هەمواركردنەوەی یاسای هەڵبژاردن ئەنجام دا، بەڵام نەیانتوانی بەربەستی سەرەكیی بەردەمیان كە ١١ كورسییەكەی پێكهاتەكانە لە پەرلەمانی كوردستان، چارەسەر بكەن.
یەكێتی و بەشێك لە حیزبەكانی دیكەش ڕەخنەیان لە نوێنەرایەتیی پێكهاتەكان لە پەرلەمان هەیە و پێیان وایە نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی پێكهاتەكان ناكەن، بەڵكوو "لەلایەن پارتییەوە لە ململانێ سیاسییەكاندا بەكار هێنراون" و یاسای هەڵبژاردن بە جۆرێكە هەر ١١یان لە بەرژەوەندیی پارتی یەكلا دەبنەوە، هەر بۆیە داوای گۆڕینی شێوازی هەڵبژاردنی كاندیدەكانی پێكهاتەكان دەكەن.
پاش گەیشتنە بنبەستی گفتوگۆكان لەسەر كورسی پێكهاتەكان، یەكێتی ئەو پرسەی بردە دادگای فیدراڵی عێراق و تانەی لە یاسای هەڵبژاردنی هەرێم دا و پێی وایە چەند ماددەیەكی "پێچەوانەی دەستووری عێراقە"، یەكێك لەوانەش كورسیی پێكهاتەكانە.
ڕۆژی 5-11-2023 كە دانیشتنی چوارەمی دادگا لەبارەی سكاڵاكەی یەكێتییەوە بەڕێوە چوو، زیاد جەبار لە لێدوانێكی تایبەتدا بە پەرەگرافی وت "چوار ساڵە لەگەڵ هێزە سیاسییەكان لە مشتومڕی هەمواركردنەوەی یاسای هەڵبژاردنداین و ویستوومانە بە شێوەی سازان هەمواری یاساكە بكەین، بەڵام نەگەیشتینە ڕێككەوتن، هەر بۆیە پەنامان بردووەتە بەر دەستوور و یاسا".
یەكێتی سكاڵای لەسەر ماددەكانی (1، 9، 15، 22 و 36)ی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ژمارە (1)ی ساڵی 1992ی هەمواركراو تۆمار كردووە، واتا تانەیان لە ماددە هەمواركراوەكانی یاسای هەڵبژاردن داوە و داوا دەكەن دادگا هەموارەكان هەڵبوەشێنێتەوەو یاساكە بباتەوە سەر كۆپییە ئەسڵەكەی خۆی.
زیاد جەبار بۆ پەرەگراف وتی "لەسەر مەسەلەی پێكهاتەكان، یەكێتی جەخت لە دوو خاڵ دەكاتەوە. یەكەم: مەبدەئی یەكێتی وا بووە ئەو كورسییانە بۆ نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی پێكهاتەكان بیت. دووەم: لە هەر شوێنێكی هەرێمی كوردستان كە پێكهاتە هەیە، نوێنەرایەتیی هەبێت و بەشدار بیێت".
مونا قەهوەچی، سكرتێری خولی پێنجەمی پەرلەمانی كوردستان لە پشكی پێكهاتەی توركمان، بە نوێنەرایەتیی توركمانەكان داوای لە یەكێتی كردووە سكاڵاكەی لە دادگای فیدراڵی بكشێنێتەوە، بەڵام یەكێتی بەوە ڕازی نەبووە.
زیاد جەبار ڕەتیشی كردەوە كە سكاڵاكەیان تەنیا لەسەر كورسیی پێكهاتەكان بێت و ڕایگەیاند "سكاڵایان لەسەر ماددەی یەك تۆمار كردووە كە تایبەتە بە ژمارەی كورسییەكانی پەرلەمان". وەكوو ئەو دەڵێت "لە عێراقدا هەر 100 هەزار كەسێك نوێنەرێكی لە پەرلەمان هەیە، بەڵام لە كوردستان ڕوون نییە، ئەمە پێویستی بە ڕێكخستنە".
هەروەها دوان لە ماددەكان پەیوەندییان بە "كۆمیسیۆن و مەسەلەی بایۆمەتری و تۆماری دەنگدەران"ـەوە هەیە، بەڵام سەرۆكی فراكسیۆنی یەكێتی لە خولی پێنجەمی پەرلەمان ئاماژە بەوە دەكات كە "پاش ئەوەی ئەنجامدانی هەڵبژاردن درایە دەست كۆمیسیۆنی عێراق، ئەو بەشەی سكاڵاكە كۆتایی پێ هاتووە".
هەروەها یەكێتی تانەی لە ئەنجامدانی هەڵبژاردن بە یەك بازنە داوە و داوا دەكات هەرێمی كوردستان چوار بازنەی هەڵبژاردن بێت، كە بەر لە هەمواركردنی یاسای هەڵبژاردن بەو شێوەیە بووە.
ڕۆژی 24-10-2023، زۆرینەی حیزب و لایەنەكانی توركمان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنیی توركمان، بە بەشداریی نوێنەری پێنج كونسوڵگەری و نوێنەری نەتەوەیەكگرتووەكان لە هەولێر كۆبوونەوە. وەك خۆیان دەڵێن "كۆبوونەوەكە بۆ پارێزگاریكردن لە سیستەمی كۆتای پێكهاتەی نەتەوەیی توركمان لە پەرلەمانی كوردستان" بووە.
حیزب و لایەنە توركمانەكان دواتر بەیاننامەیەكی پێنج خاڵییان بڵاو كردەوە، تێیدا دابەشكردنی كورسیی پێكهاتەكان بەسەر پارێزگاكاندا ڕەت دەكەنەوە و دەڵێن "ڕێژەیەكی زۆری هاووڵاتیانی پێكهاتەی توركمان دانیشتووی پارێزگای هەولێرن، كارێكی هەڵەیە بەهۆكاری بوونی ڕێژەیەكی كەم لە هاووڵاتیانی توركمان لە پارێزگاكانی تر، كورسیی كۆتای توركمان دابەش بكرێت و مافی ئەو ڕێژە زۆرەی هاووڵاتیانیان لە پارێزگای هەولێر پێشێڵ بكرێت".
حیزب و لایەنەكانی پێكهاتەی توركمان، ھەر دەستكاریكردنێكی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان و بەتایبەت ئەو مادانەی پەیوەستن بە كورسیی پێكهاتە نەتەوەییەكان، بە "نادەستووری" ناو دەبەن، هەروەها دەڵێن "نەمانی كورسیی كۆتای نەتەوەیی پێكهاتەی توركمان لە پەرلەمانی كوردستان، بە مانای سڕینەوەی ناسنامە و مێژوو و شارستانیەت و بوونی سیاسیی ئەو نەتەوەیەیە".