پەرەگراف
"هیچ ئاماژەیەك بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان نییە. عێراق و توركیا ئەم بابەتە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار دەهێنن و لاوازكردنی قەوارەی هەرێم خاڵی هاوبەشی هەردووكیانە. قەیرانەكە تا ئاستی داڕمانی حكومەتی هەرێم و سەرهەڵدانی كێشەی دەسەڵات و بەڕێوەبەردن لە نێوان پارتی و یەكێتی، مەترسیدارە. لە لایەكی دیكە كۆمپانیاكانی بواری نەوت بەهۆی زیانەكانەوە هەڕەشەی ڕێكاری یاسای لە هەرێم و بەغداد دەكەن"، ئەمە بەپێی وتارێكی شیكاریی گۆڤاری فۆڕن پۆڵەسیی ئەمریكی.
گۆڤاری فۆڕن پۆڵەسیی ئەمریكی، وتارێكی شیكاریی (ئەمیر گوربوز)ی بڵاو كردووەتەوە، كە هاوسەرۆكی دەزگای لیگارتە لە ئەستەنبووڵ بۆ ڕاوێژكاریی یاسایی، هەروەها شارەزایەكی بواری یاسای نێودەوڵەتییە، سەرباری ئەوە وەكوو ئەندامی دەستەی كارگێڕیی ئەنجوومەنی ئەتڵەسی توركی كار دەكات. وتارەكە لەژێر ناوی (ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی عێراق لەلایەن توركیاوە، بازاڕە جیهانییەكانی لەق كردووە) بڵاو كردووەتەوە.
لە وتارەكەدا مەترسییەكانی ڕاگرتنی هەناردەی نەوت لەسەر هەرێمی كوردستان و كاریگەرییەكانی لەسەر بازاڕی جیهانی و بە تایبەت ئەورووپا خراوەتە ڕوو. هەروەها بەكارهێنانی ئەم دۆسیە لەلایەن عێراق و توركیاوە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان، ڕوون كراوەتەوە. لەبەر گرنگیی وتارەكە، پەرەگراف لێرەدا ناوەرۆكە گرنگەكەی بڵاو دەكاتەوە.
پوختەی وتارەكە:
دەنگۆی سەردانی دیبلۆماسیی مێژوویی ئەرۆغان بۆ بەغداد بۆ تاووتوێی دەستپێكردنەوەی هەناردەنی نەوت دۆسیە ئابووری و سیاسییەكان لە کاتێکدایە، لێكەوتە یاساییەكانی ناكۆكی لەسەر نەوت بەرەو هەڵكشان دەڕوات، ملیۆنان بەرمیل نەوتیش لە بەندەرەكاندا گیریان خواردووە.
هەوڵەكان تا ئێستا بێ ئاكامن و هاكان فیدان، وەزیری دەرەوەی توركیا، لە سەردانەكەی بۆ عێراق، بە هیچ جۆرێك بە ئاشكرا باسی كێشەی ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی نەكرد.
هەردوو حكومەتی بەغداد و ئەنقەرە هەوڵی ئەوە دەدەن لە ڕەهەندی جیاوازە دۆسیەی نەوت بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار بهێنن. بەغداد ئەم دۆسیە بۆ لەباربردنی خەونی حكومەتی هەرێم بۆ كوردستانێكی سەربەخۆ بەكار دەهێنێت.
هەرچی حكومەتی توركیایشە سوود لەم دەرفەتە دەبینێت بۆ ئەوەی قەوارەی هەرێمی كوردستان كە لەلایەن دەوڵەتانەوە دانی پێدا نراوە، بەشێوەیەكی بەرچاو لاواز بكرێت، بەمەش هیوای كوردەكان بۆ سەربەخۆیی لاواز بكات. سەرئەنجامیش ڕەنگە توركیا هەوڵ بدات ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی لە سووریا و عێراق، بۆ خۆی بگەڕێنێتەوە.
هەرچەندە توركیا سەرەتا بانگەشەی ئەوەی كرد كە پابەند دەبێت بە بڕیارەكەی دادگای ناوبژیوانیی پاریس، بەڵام هەر زوو ئاشكرا بوو كە لە هەوڵدایە بۆ دانوستان لەگەڵ عێراق، بۆ ئەوەی سازان لەسەر قەرەبووەكە دروست بكات كە بڕی ملیارێك و 500 ملیۆن دۆلارە. هەروەها دانوستان دەكات لەسەر بابەتی سكاڵای دووەمی عێراق كە پەیوەستە بە هەناردەكردنی نەوتی هەرێم بەبێ ڕەزامەندیی عێراق لە دوای ساڵی 2018ـەوە.
بۆریی نەوتی نێوان عێراق و توركیا، لەسەدا 10ی تێكڕای نەوتی عێراق و لەسەدا سفر و پۆینت پێنجی بەرهەمی نەوتی جیهانی دەگوازێتەوە.
داهاتی هەناردەی نەوت لەسەدا 80ی بودجەی هەرێمی کوردستان پێك دەهێنێت، كە ئەمەش تەواوی ئیدارەكەی خستووەتە مەترسییەوە.
ڕاگرتنی هەناردەی نەوت زیانی ملیاران دۆلاری لە هەرێم داوە. بەردەوامیی ڕاگرتنی، ئابووریی هەرێمی كوردستان وێران دەكات و ڕەنگە سەر بكێشێت بۆ داڕمانی هەرێمی كوردستانی نیمچەسەربەخۆ.
حكومەتی هەرێم كە پشتی بە داهاتی نەوت بەستووە بۆ مانەوە، دەكرێت دابڕووخێت، كە ئەمەش سەردەكێشێت بۆ ناكۆكییەكی ئیداری (دوو ئیدارەیی) لە نێوان دوو پارتە ڕكابەرەكە كە یەكێتی و پارتین.
توركیا كە پێشتر بە گومانەوە مامەڵەی لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكرد، بەڵام هاوكات نیگەران بوو لە هەیمەنەی ئێران لە عێراق، بۆیە پەیوەندییەكانی لەگەڵ هەرێم بەكار هێنا بۆ زیادكردنی هەیمەنەی خۆی، لەوانەش هەناردەی نەوت لە ڕێگەی بۆییەوە لە دوای 2013ـەوە.
بەڵام بڕیارەكەی دادگای ناوبژیوانیی پاریس دژی توركیا، پلانەكانی ئەنقەرەی هەڵوەشاندەوە، عێراق هەیمەنەی كرد و كارگەریی توركیای لە هەرێم كەم كردەوە.
ئێستا توركیا لەبری دانوستان، دۆخەكە بەكار دەهێنێت بۆ ناچاركردنی بەغداد و هەولێر بۆ ئەوەی بە مەرجەكانی ڕازی بن، تەنانەت ئەگەر ببێتە هۆی داڕووخانی ئابووریی حكومەتی هەرێم، بەڵام توركیا دەبێت لەوە تێبگات كە داڕووخانی هەرێم، دەبێتە هۆی چۆڵبوونی گۆڕەپانەكە بۆ ڕكابەرە مێژووییەكەی كە ئێرانە.
چەندین ساڵە ئابووریی هەرێم بەهۆی بڕینی بوودجە لەلایەن حكومەتی فیدراڵییەوە لە قەیراندایە، ئەگەر بارودۆخەكە چارەسەر نەكرێت، دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی لێشاوێكی كۆچ، كە پێشترش دەیان هەزار كورد كۆچیان بۆ ئەورووپا كردووە.
داڕمانی دارایی كە خۆی لە كورتهێنانێكی گەورەی بودجەدا لە هەرێم و عێراق دەبینێتەوە، دەكرێت سەر بكێشێت بۆ ناسەقامگیرییەكی وێرانكەر، ئەمەش دەكرێت گرووپەكانی وەكوو داعش بیقۆزنەوە و سەر بكێشێت بۆ ناسەقامگیریی زیاتر.
هەرچەندە ڕێككەوتنی حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدراڵی لە مانگی نیسان، هیوایەكی دروست كرد كە توركیا هیچ بیانوویەكی نەمێنێت و دوای هەڵبژاردن هەناردەكردنی نەوت دەست پێ بكاتەوە، بەڵام هیچ بەرەوپێشچوونێك لەلایەن ئەنقەرەوە بەدی ناكرێت.
بەردەوامیی مشتومڕەكان لەسەر هەناردەكردنەوەی نەوت، مەترسی دروست دەكات بۆ داڕمانی وەبەرهێنانەكانی ئەمەریكا لە عێراق، هەروەها ناسەقامگیریی ئابووریی عێراق، وا لە ڕووسیا و ئێران دەكات هەڵپە بكەن بۆ ئەوەی ئەو بۆشاییە جیۆپۆلەتییەكە پڕ بكەنەوە.
بەردەوامیی ڕاگرتنی هەناردەكردنی نەوت، بووەتە هۆی ئەوەی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكانی نەوت، وەبەرهێنانیان بە بڕی 400 ملیۆن دۆلار كەم بكەنەوە و سەدان كرێكار دوورخراونەتەوە. ئەمەش وای كردووە كۆمپانیاكان هەڕەشە لە حكومەتەكان (حكومەتی هەرێم و حكومەتی عێراق) بكەن بەوەی ڕێكاری یاسایی دەگرنە بەر، چونكە بە بەرپرسیاریان دەزانن لەو زیانانە.
مەترسییەكی دیكەی درێژەكێشانی قەیرانەكە ئەوەیە، ناوبانگی عێراق لەناو وەبەرهێنەراندا بە شێوەیەكی بەرچاو لەكەدار ببێت.
هەردوو هۆكاری درێژەكێشانی ڕاگرتنی هەناردەی نەوت و هەوڵی توركیا بۆ فشار خستنە سەر عێراق بۆ ئەوەی بە داواكارییەكانی ڕازی ببێت، دەبنە هۆی ناسەقامگیری بۆ بۆرییە نەوتەكە كە گرنگییەكی زۆری بۆ سەقامگیریی بازاڕی ئابووریی ناوچەكە و جیهان هەیە.
بەردەوامبوونی ڕاگرتنی هەناردەی نەوت، بووەتە هۆی كەمكردنەوەی دابینكردنی نەوت لەسەر ئاستی جیهان و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، ئەمەش بە تایبەت كاریگەریی لەسەر یەكێتیی ئەورووپا هەبووە، كە بۆ جێگرتنەوەی غازی ڕووسیا، هاوردەی نەوتی عێراقی زیاد كردبوو.
بە نموونە: ئیتاڵیا لەسەدا 13ی نەوتی خاو لە عێراقەوە هاوردە دەكات، كە زیاتر لە نیوەی لە كێڵگە نەوتییەكانی ژێر دەسەڵاتی حكومەتی هەرێمەوەیە. بۆیە ئەورووپا لە بارودۆخێكی ناسەقامگیردایە، كە چارەسەرێكی دەسبەجێ و ئاسان بۆی لەئارادا نییە.
بەردەوامیی ئەم قەیرانە، پرسیاری جیددی دەهێنێتە كایەوە كە ئایا بڕیارەكانی دادگای ناوبژیوانی بە تەنیا، ئامرازێكی كاریگەرن بۆ یەكلاكردنەوەی مشتومڕە جیۆپۆلەتیكییەكان؟
دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە بڕیارەكانی دادگای ناوبژیوانیی پاریس بەبێ هەوڵی دیبلۆماسی، دەبێتە هۆی قووڵبوونەوەی ململانێ نێودەوڵەتییەكان.
بۆ بەرگرتن بەم ئاكامە، دەبێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەوە تێبگات كە ئەم ناكۆكییە گەورەترە لە نەوت و بە وریاییەوە دەستوەردانی بەپەلە بكات، بۆ ئەوەی كارەسات و ناسەقامگیری ڕوو لە ناوچەكە نەكات.