دادگای فیدراڵی لەسەر سكاڵاكەی سوودانی جێبەجێكردنی ژمارەیەك ماددە و بڕگەی یاسای بودجەی ڕاگرت
پەرەگراف
دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق لەسەر سكاڵایەكی محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆكوەزیرانی عێراق، بڕیاری دا بە ڕاگرتنی جێبەجێكردنی ژمارەیەك ماددە و بڕگەی یاسای بوودجەی گشتی تا یەكلاییبوونەوەی سكاڵاكە. هیچ كام لە ماددەكان پەیەندییان بە ماف و بەرپرسیارێتییەكانی هەرێم لە یاسای بوودجەدا نییە.
بەپێی نووسراوێك كە ڕۆژی ٢٦-٦-٢٠٢٣ دەرچووە و واژووی قاسم سەحیب، بریكاری یاسایی سەرۆكوەزیرانی عێراقی لەسەرە، سەرۆكوەزیرانی عێراق لە دادگای فیدراڵیی عێراق سكاڵای لە دژی محەمەد حەلبووسی، سەرۆكی پەرلەمانی عێراق تۆمار كردووە، لە بەرامبەر گۆڕانكاری لە ماددەكانی ٢، ١٦، ٢٠، ٢٨، ٥٧، ٦٢، ٦٣، ٦٥، ٧٠، ٧١، ٧٢ و ٧٥ی یاسای بوودجە.
ئەمڕۆ دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق ڕایگەیاند كە لە ڕۆژی ١٢-٧-٢٠٢٣ فەرمانی كردووە بە ڕاگرتنی جێبەجێكردنی "ماددەی ٢٨/ چوارەم: أ-ب، ماددەی ٥٧/ یەكەم/ ج، ماددەی ٦٥/ ٢، ماددەی ٧٠/ ٢، ماددەکانی ٧١ و ٧٥ لە یاسای ژمارە ١٣ـی ساڵی ٢٠٢٣، یاسای بوودجەی گشتیی فیدراڵیی عێراق بۆ ساڵانی دارایی (٢٠٢٣، ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥).
محەمەد شیاع سوودانی بە هۆكاری "نادەستووریبوون"یان تانەی لەو ماددانە داوە و لە سكاڵاكەیدا ئاماژەی بەوە كردووە كە پەرلەمانی عێراق چەند بڕگەیەكی بۆ ئەو مادانە زیاد كردووە كە پابەندبوونی داراییان هەیە، هەندێكیشیان پێچەوانەی سیاسەتی گشتیی دەوڵەتن و لە دەرەوەی پرۆژەیاساكەی حكومەت زیاد كراون.
لەناو ئەو ماددانەی كە محەمەد شیاع سوودانی تانەی لێ داون، هیچ ماددە و بڕگەیەكی پەیوەست بە هەرێمی كوردستانی تێدا نییە كە بریتین لە ماددەكانی ١٢، ١٣ و ١٤، هەرچەندە زۆرێك لە فراكسیۆنە كوردستانییەكان پێیان وایە بەشێك لە ماددە و بڕگەكانی پەیوەست بە كورد پێچەوانەی ئەو ڕێككەوتنەن كە پێشتر لە نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی عێراق كراوە.
پاش پێنج ڕۆژ لە گفتوگۆی بەردەوام و ململانێی توندی نێوان فراكسیۆن و پێكهاتەكان، پەرلەمانی عێراق بەرەبەیانی ڕۆژی ١٢-٦-٢٠٢٣ پرۆژەیاسای بودجەی بۆ سێ ساڵ پەسەند كرد. بەشێك لەو بڕگانەی پەیوەست بوون بە كورد لەنێویشیاندا پاشەكەوتی مووچە، ڕەت كرانەوە، هەندێكیش پەسەند كران.
پرۆژەیاساكە بۆ ساڵەكانی (٢٠٢٣، ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥)ـە، بڕی ئەو پارەیەی بۆ بودجە تەرخان كراوە بۆ ساڵێك، نزیكەی ١٩٩ تریلیۆن دینارە و پشكی هەرێمی كوردستان بە لەسەدا ١٢.٦% دیاری كراوە و ١٦ تریلیۆن دینار دەكات.
لە كاتژمێرەكانی كۆتایی دانیشتنەكەی پەرلەمان، ئەو بڕگە و پێشنیازانەی لەلایەن فراكسیۆن و پێكهاتە جیاوازەكانەوە ئاراستەی سەرۆكایەتیی پەرلەمانی عێراق كرابوون، خرانە دەنگدانەوە.
بڕگەی پەیوەست بە گێڕانەوەی لەسەدا ١٢ی پاشەكەوتی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم كە لەلایەن فراكسیۆنەكانی پارتی، یەكێتی، یەكگرتوو و كۆمەڵەوە پێشكەش كرابوو، لە كۆتاییدا خرایە دەنگدانەوە و لەناو ناڕەزایەتیی بەشێكی زۆر لە پەرلەمانتاراندا دەنگی لەسەر درا، بەڵام دەنگی پێویستی نەهێنا و ڕەت كرایەوە.
سۆران عومەر، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، ڕایگەیاند "لەگەڵ باسی هەرێمی كوردستان و گەڕانەوەی پاشەكەوت كرا، بەبێ ئەوەی بزانن ئەو بڕگەیە هیچ بارگرانییەك لەسەر حكومەتی عێراقی دروست ناكات، زۆر بە توندی دژی وەستانەوە، بە جۆرێك كە وتیان هیچ شتێك بە ناوی هەرێمەوە قبووڵ ناكەین".
لەو بڕگەیەدا داوا كرابوو كە ئەو زیادەیەكی لە پارەی فرۆشتنی نەوت نەوت كە بە ٧٠ دۆلار خەوڵێندراوە، بە تایبەت كە لەسەدا ٣٠ی پشكی هەرێمە، پاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بە ڕێژەی لەسەدا ١٢ی مووچەكانیان بۆ هەر مانگێك بدرێتەوە تا پاشەكەوتەكە تەواو دەبێت.
فراكسیۆنی نەوەی نوێ پاڵپشتیی لەو بڕگەیە نەكرد و جەختی لەوە دەكردەوە كە ئەو بڕگەیەی پێشتر لەلایەن لیژنەی داراییەوە زیاد كرابوو و دانەوەی پاشەكەوتی مووچەی بە ڕێژەی لەسەدا ١٠ دەخستە ئەستۆی حكومەتی هەرێم، بخرێتە دەنگدانەوە، بەڵام ئەو بڕگەیە بە ڕێككەوتنی سیاسی لابرابوو، ھەرچەندە سروە عەبدولواحید سەرۆكی فراكسیۆنەكە خوێندییەوە بەڵام پەرلەمانتاران دژی وەستانەوەو ڕەتكرایەوە.
فراكسیۆنی نەوەی نوێ دەڵێت "وەكوو پیشەی هەمیشەییان، پارتی و یەكێتی جارێكی تر و لە دژی دەستكەوتێكی تر بۆ خەڵكی كوردستان، لەگەڵ هەندێك لایەنی عێراقی بە ڕێككەوتنێكی پێشوەختە، شكستیان بە جێگیركردنی بڕگەی گێڕانەوەی پاشەكەوتی مووچە هێنا، بەخستنە ڕووی پێشنیازێكی تر كە گەڕانەوەی پاشەكەوتیان خستبووە سەر حكومەتی عێراق".
بڕگەیەكی دیكەی كورد كە ڕەتكرایەوە، گواستنەوەی ڕاژەی مامۆستایانی خوێندنی كوردی لە كەركووك و ناوچەكانی دیكەی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم بوو بۆ سەر حكومەتی فیدراڵی.
سۆران عومەر وتی "كاتێك سەرۆكی پەرلەمان بڕگەكەی خوێندەوە، زۆر بەلامانەوە سەیر بوو كە بەشێك لە پەرلەمانتاران چوونە سەر كورسیی دانیشتنەكان و وتیان قبووڵمان نییە بخوێنرێتەوە و دەنگی پێ بدرێت".
یەكێك لە دەستكەوتەكان بۆ كورد، دەنگدان بوو بە دامەزراندنی كارمەندانی كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكانی عێراق لە هەرێمی كوردستان، كە ژمارەیان زیاتر لە سێ هەزار كارمەندە چەند ساڵە فراكسیۆنە جیاوازەكان كاری لەسەر دەكەن، لە كۆبوونەوەكەی بەرەبەیانی ئەمڕۆ پەرلەمانی عێراقدا ئەو بڕگەیە پەسەند كرا.