پەرەگراف
لەوەتەی موسڵ لەژێر دەستی داعش ڕزگاركراوە و چەكدارانی حەشدی شەعبی شارەكە و دەوروبەرییان كۆنتڕۆڵ كردووە، ناوچەكە بووە بە یەكێك لە دیارترین شوێنەكانی عێراق كە نوقمی بازرگانیی بە ماددەی هۆشبەر و بەكارهێنانی بووە.
گروپە چەكدارەكان خۆیان ئەو بازرگانییە دەكەن، هێزە ئەمنییەكانیش ناتوانن كۆنتڕۆڵی دۆخەكە بكەن و بازرگانەكان دەستگیر بكەن، ئەمە جگە لە بڵاوبونەوەی بێكاری و پاشەكشێی دامەزراوە پەروەردەییەكان، نەبونی ڕۆڵی كۆمەڵگەی مەدەنی و كاریگەریی لەسەر شارەكە و ناوچەكانی دەوروبەری، هۆكارەكانی خولقانی ئەو دۆخەن.
شاهر عەبدولڕەحمان ماوەی 20 ساڵە لە موسڵ مامۆستایە، پێش پێنج مانگ توشی شۆك دەبێت كاتێك دەزانێت دوان لە منداڵەكانی ئالودەی ماددەی "كریستاڵی میس"ی هۆشبەر بوون.
ئەو مامۆستایە بۆی دەركەوتووە یەكێك لە هاوڕێ نزیكەكانی كوڕەكانی لە گەڕەكی جوسق باشوری موسڵ بە شێوەیەكی نیمچە ئاشكرا بازرگانیی بەو ماددەیەوە دەكات.
كریستاڵی میس جۆرێكی ماددەی هۆشبەرە، لە كۆمەڵەی میفیتامین و فینیسیلامینە، ماوەیەكە بەشێوەیەكی فراوان لە عێراق بڵاوبووەتەوە و بەشێكی گەنجانی گیرۆدە كردووە، ئەوەش بە حاڵەتێكی مەترسیدار دادەنرێت بۆ داهاتووی وڵات و ژیانی ئەو كەسانەی ئالودەی دەبن.
لەو كاتەوەی شاهر بە دۆخی كوڕەكانی زانیوە، هەفتانە دەیانباتە ناوەندی ئیبن ڕاشد لە بەغداد بۆ چارەسەركردن.
عەبدولڕەحمان دەڵێت "كوڕەكانم هێشتا 18 ساڵیان تەواو نەكردووە، بەردەوام بوون لە خوێندن، هەرچەندە بۆ ماوەی دوو ساڵ بەهۆی جەنگەوە وەستان، هاوكات ئێمە خێزانێكی جێگیرمان هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا كوڕەكانم ئالودەی ئەو ماددە هۆشبەرە بوون، چونكە لە هەموو شارەكەدا بڵاوە و بە نیمچە ئاشكرا دەفرۆشرێت".
"بازرگانە سەرەكییەكان و تۆڕی دابەشكردن زۆر ناسراون، لەهەر گەڕەك و شەقامێكدا خەڵكی خۆیان هەیە، ئەوان هەمیشە ڕیكلام بۆ ماددەكە دەكەن و دەڵێن وەك جۆرەكانی دیكە نییە، نابێتە هۆی ئالودەبوون و زیانی بۆ تەندروستی نییە، ئامانجیان لەو كارە زیادكردنی ژمارەی ئالودەبوانە بەتایبەت لەناو گەنجاندا، خەریكە شارەكە بەجۆرێكی لێدێت، هەر خێزانێك یەكێك لە ئەندامەكانی ئالودەیە" باوكی دوو كوڕە ئالودەبووەكە وادەڵێت.
كاتێك كەسێك بڕێك لە كریستاڵی میس بەكاردەهێنێت، هەست بە چالاكی و وزەیەكی زۆر دەكات بەتایبەت بۆ گەنجان، بە زیادبونی بڕەكەشی لە لەشدا كەسەكە بەرەو بێئاگایی دەچێت و دواتر كاریگەرییەكانی بەسەر لایەنی جەستەیی و دەرونییەوە دەردەكەوێت.
كاتێك كەسێك ئالودەی دەبێت، كاریگەریی لەسەر تەندروستی دەبێت، بەتایبەت لەسەر دڵ و مولولەكانی خوێن و مێشك و خانە دەمارییەكان، هەروەها هۆكارە بۆ چرچبونی پێست و تێكچونی ڕوخسار، دوای وازهێنانیش تا ماوەیەكی زۆر كە دەگاتە ساڵێك كاریگەرییەكەی لەسەر جەستەی كەسەكە دەمێنێت.
بەپێی پێوەرەكانی ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی، عێراق پێش ساڵی 2003 یەكێك بوو لە پاكترین وڵاتانی جیهان لەڕووی بازرگانی ماددەی هۆشبەر و ئالودەبوون پێوەی، بەتایبەت لە پارێزگای نەینەوا، كە بە بەها ئاینی و كۆمەڵایەتییەكانی ناسرابوو، خێزانەكانی پابەندییەكی زۆریان هەبوو، زۆر دژی ئەو كارانەبوون.
ماددەی هۆشبەر بە سەرجەم جۆرەكانییەوە لە بەغداد و شارەكانی باشور بڵاوبوونەتەوە، ئەوەش بەهۆی نزیكیی هەندێك شارەكان لە سنورەكانی ئێران، هەروەها چالاكبونی تۆڕە ئێرانییەكانی تایبەت بە بەرهەمهێنان و دابەشكردنی ماددەی هۆشبەر لەو ناوچانە.
سەرچاوەكانی وەزارەتی ناوخۆ ئاماژەیان بەوە كردووە، بازرگانی بە ماددەی هۆشبەر، ساڵانە بڕی 400 ملیۆن دۆلار قازانج دەداتە دەستی بازرگانەكانی ئەو بوارە، ئەوەش هۆكارێكی دیكەی تەشەنەسەندن و بڵاوبونەوەی بازرگانیی ماددەی هۆشبەر بووە.
میسەم خەردل توێژەری بواری تاوانكاریی دەڵێت "لەساڵی 2016 موسڵ بووە ناوچەیەك بۆ ڕاكێشانی بازرگانانی ماددەی هۆشبەر، كۆكردنەوە و گواستنەوەی بڕێكی زۆر لەوێوە بەرەو باشور ئاسانتربوو، گومانێكی زۆر هەیە لەبارەی ئەوەی قافڵە سەربازییەكانی حەشدی شەعبی ئەو كارە ئەنجام دەدەن، هەروەها شارەكە ناوەندێكی باش و ئاسانە بۆ گواستنەوەی ماددەی هۆشبەر بۆ سوریا و هەرێمی كوردستان، ئەمە جگە لە دابەشكردنی لەناو شارەكە و ناوچەكانی دەوروبەری، چونكە شارێكی گەورەیە و ژمارەی دانیشتوانەكەی زیاتر لە چوار ملیۆن كەسە".