پەرەگراف
ئەمڕۆ 32 ساڵ بەسەر تیرۆركردنی عەبدولڕەحمان قاسملووی سكرێتێری ئەوكاتی حیزبی دیموكراتی ئێران و هاوڕێكانی لە ڤیەننا، تێپەڕی. هێشتا كەیسی تیرۆركردنی ئەو سەركردەیەی كورد بە تەواونەكراوی ماوەتەوە، بەڵام لەلایەن نەمساوە داخراوە.
لە ساڵیادی تیرۆركردنی قاسملوودا، ناوەندی هاوكاریی حیزبەكانی كوردستانی ئێران دەڵێت "لە وەها ڕۆژێكدا د. قاسملوو كە بە مەبەستی دۆزینەوەی چارەسەرێكی سیاسیی ئاشتییانە بۆ پرسی كورد لە كوردستانی ئێران سەردانی شاری ڤیەننای كردبوو، لەسەر مێزی وتووێژ و لە لایەن دیپلۆماتە تیرۆریستەكانی ڕێژیمی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە درایە بەر دەستڕێژ و شەهید بوو".
ناوەندی هاوكاریی حیزبەكانی كوردستانی ئێران، تیرۆركردنی قاسملوو و هاوڕێكانی بە "كەڵكی خراپ وەرگرتن لە نیازپاكی و ئاشتیخوازیی د. قاسملوو و بزووتنەوەی ڕەوای كورد و عورف و ڕێساكانی دیپلۆماسی و دیالۆگ" ناو دەبات.
"لەو نێوانەدا هەڵوێستی دەوڵەتی ئۆتریش (نەمسا)، وەكوو وڵاتێكی ئەورووپایی كە بە ڕواڵەت لە كێشە نێودەوڵەتییەكاندا بێلایەنیی هەڵبژاردووە، چ پێش تیرۆرەكە و چ لە دوای كارەساتەكە و داڵدەدان و بەڕێكردنەوەی تیرۆریستەكان بۆ ئێران، ئاشكرا ڕێخۆشكەری بەڕێوەچوون و سەرپۆشدانان لەسەر تیرۆرەكە بووە، لەو كاتەوە هەتا ئێستاش داخستنی دۆسیەی ئەو تیرۆرە لە بەرانبەر ساتوسەودا ئابووری و سیاسییەكانیان لەگەڵ ڕێژیمی تیرۆریستیی ئێران، پەڵەیەكی شەرم و شوورەیی بە نێوچاوی دەوڵەتی ئوتریشەوە بووە".
وردەكاریی دانوستانەكان و تیرۆركردنی قاسملوو
شوێن: ڤیەننا، پایتەختی نەمسا.
كات: 5:30 خولەكی پاشنیوەڕۆی 13ی حوزەیرانی 1989.
ڕووداو: بەڕێوەچوونی سێیەمین خولی گفتوگۆی نهێنیی عەبدولڕەحمان قاسملوو، سكرتێری گشتیی ئەو كاتەی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران و دوو هاوڕێی، لەگەڵ نوێنەرانی كۆماری ئیسلامیی ئێران.
پاش چەند كاتژمێر لە بەڕێوەچوونی گفتوگۆكان، لە نهۆمی سێیەمی باڵەخانەی ژمارە پێنج كە گفتوگۆكانی تێدا بەڕێوە دەچوو، دراوسێكان دەنگی شەڕ و ڕووبەڕووبوونەوە دەبیستن. چەند خولەكێك دواتر پیاوێك كە خەڵتانی خوێن بووە، خۆی دەگەیەنێتە دەرەوە و لەسەر شەقامەكە لە هۆش دەچێت. دراوسێكان تەلەفۆن بۆ پۆلیس دەكەن. پاش گەیشتنی پۆلیس، پیاوە بریندارەكە دەگەیەندرێتە نەخۆشخانە و هاوڕێ ئێرانییەكەی دەستگیر دەكرێت.
خەسرەو بەهرامی، نوێنەری ئەوكاتی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران لە نەمسا، لە كاتی ڕووداوەكەدا لە ڤیەننا دەبێت. بیستنی هەواڵی تیرۆركردنی چەند كەسێك لە نزیكی هۆتێل هامڵتۆنی ڤییەنا، بەهرامی نیگەران دەكات و خۆی دەگەیەنێتە شوێنی ڕووداوەكە.
پاش دەیان ساڵ لەو ڕووداوە، لەبارەی چركەساتی گەیشتنی بۆ شوێنی تیرۆركردنی قاسملوو و هاوڕێكانی، خەسرەو بەهرامی بۆ بی بی سی دەڵێت "كە قەرەباڵخییەكەم بینی، خێرا چوومە لای پۆلیس و وتم دوو سیاسەتمەداری كورد میوانی منن بە ناوەكانی عەدولڕەحمان قاسملوو و عەبدوڵڵای قادری ئازەر، ئێستا دەڵێن لێرەدا تیرۆر كراون! پۆلیسەكە وتی: بەڵێ، بە داخەوە سێ كەس لێرە تیرۆر كراون".
گفتوگۆكان چۆن دەستیان پێ كرد؟
دوای چەند هەفتەیەك لە مردنی ئایەتوڵڵا خومەینی، ڕابەری باڵای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران، محەمەد جەعفەری سەحراروودی پەیامێك بۆ قاسملوو دەنێرێت. لە پەیامەكەیدا دەڵێت "ئەكبەر هاشمی ڕەفسەنجانی (سەرۆككۆماری ئەو كاتەی ئێران)، دەیەوێت بە چارەسەركردنی كێشەی كورد تواناكانی خۆی لە دوای مەرگی خومەینی نیشان بدات".
جگە لەوەی قاسملوو باوەڕی تەواوی بە گفتوگۆ بۆ چارەسەری پرسی كورد لە ئێران هەبوو، جەلال تاڵەبانی سكرتێری گشتیی كۆچكردووی یەكێتیی نیشتمانی و ئەحمەد بن بیللا سەرۆككۆماری جەزائیر، هەردووكیان هاوڕێی نزیكی قاسملوو بوون و پەیوەندییەكی باشیان لەگەڵ ئێرانیش هەبوو. بی بی سی دەڵێت گفتوگۆكانی نێوان ئێران و سكرتێری گشتیی حیزبی دیموكرات بە "پێشنیاری تاڵەبانی و پشتیوانیی بن بیللا" دەستی پێ كرد.
شاندی دیموكرات لە سێ كەس پێكهاتبوون (عەبدولڕەحمان قاسملوو، سكرتێری گشتیی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران - عەبدوڵڵا قادری ئازەر، نوێنەری دیموكرات لە پاریس - فازیل ڕەسووڵ، كوردی باشووری كوردستان و ڕێكخەری گفتوگۆكان لە نێوان هەردوولا).
شاندی ئێرانی پێكهاتبوون لە (محەمەد جەعفەری سەحراروودی، سەرۆكی شاندەكە - مستەفا ئاجوودی مستەفەوی و غەفوور دەرجەزی كە بە پاسپۆرتێكی ساختەوە بە ناوی ئەمیر مەنسوور بزورگیان ئەسڵ سەفەری بۆ نەمسا كردبوو، ئەندامی شاندەكە بوون).
خولی یەكەمی گفتوگۆكان لە 30 و 31ی كانوونی یەكەمی 1988 بەڕێوە چووە، بەڵام ئەنجامێكی ئەوتۆی نەبوو. خولی دووەمی گفتوگۆكان لە 19ی كانوونی دووەمی 1989 دەستی پێ كردووە. لەم دوو خولەی گفتوگۆكاندا جەلال تاڵەبانی، سكرتێری گشتیی كۆچكردووی یەكێتیی نیشتمانی بەشداریی كردووە.
لە مانگی ئازاری 1989 شاندی ئێرانی دەگەڕێنەوە بۆ ڤیەننا و پەیوەندی بە عەبدولڕەحمان قاسملووەوە دەكەن بۆ ئەوەی درێژە بە گفتوگۆكان بدەن، بەڵام قاسملوو كە پێی وا بووە گفتوگۆكان ئەنجامێكی ئەوتۆیان لێ ناكەوێتەوە، پێشنیاری كردووە كە لەبریی خۆی سادقی شەرەفكەندیی جێگری بەشداریی گفتوگۆكان بكات، بەڵام ئەوان ڕەتی دەكەنەوە و دەڵێن جگە لە قاسملوو دانوستان لەگەڵ كەسی دیكە ناكەن.
دواجار قاسملوو بە ئەنجامدانی خولی سێیەمی گفتوگۆكان ڕازی دەبێت و لە ڕۆژی 13-7-1989 لە كاتژمێر 3ی پاش نیوەڕۆ قاسملوو و عەبدوڵڵا قادری ئازەر دەچنە شوێنی كۆبوونەوەكە كە ماڵی فازیڵ ڕەسووڵی ئەندامی شاندەكەیان بووە. بەر لە دەستپێكردنی گفتوگۆ، قاسملوو ئەحمەد بن بیللای سەرۆككۆماری پێشووی جەزائیری بینیوە و دواتر بن بیللا ڕۆیشتووە.
پاش هاتنی شاندی ئێران، لە كاتژمێر 5:30 خولەكی ئێوارە گفتوگۆ دەستی پێ كردووە. دوای گفتوگۆیەكی دوو بۆ سێ كاتژمێری، بە هیچ ئەنجامێك ناگەن، هەر بۆیە وەكو لە تۆمارە دەنگییەكاندا دەركەوتووە، قاسملوو بەشاندی ئێرانی دەڵێت با گفتوگۆكان بۆ سبەینێ هەڵبگرن. پاش كەمێك لەو قسەیەی قاسملوو، تەقە دەست پێ دەكات كە لە تۆمارە دەنگییەكەدا دەبیسرێت.
عەبدولڕەحمان قاسملوو - عەبدوڵڵا قادری ئازەر
فازیل ڕەسووڵ - جەلال تاڵەبانی
درێژەی ڕووداوی تیرۆركردنەكە
پاش گواستنەوەی ئەو كەسە بریندارەی لە شوێنی كۆبوونەوەكە هاتە دەرەوە بۆ نەخۆشخانە و هاوڕێ دەستگیركراوەكەی بۆ بەندیخانە، خەسرەوی ڕۆستەمی، نوێنەری دیموكرات لە نەمسا، لەلایەن پۆلیسەوە دەبرێت بۆ ناسینەوەیان.
بەهرامی دەڵێت "لەگەڵ پۆلیس چوومە نەخۆشخانەی ناوچەی 14ی ڤیەننا، بینیم كەسێك كە نەمدەناسی، شوێنی فیشەك بە باڵ و شانیەوە بوو، هێشتا بە هۆش نەهاتبووەوە. دوای گەڕانەوەم لە نەخۆشخانە، لە نیوەشەودا پۆلیس منیان بردە بەندیخانە، لەوێ ڕووبەڕووی كەسێك كرامەوە كە بە پەشۆكاوی بەرەو ڕووی من هات و وتی: تۆ ئێرانیت؟ منیش بە بێ ئەوەی پێشتر بینیبێتم و بیناسم، خێرا وتم: تۆ بكوژی دكتۆر قاسملوویت. دواتر پۆلیس ئێمەی لە یەكتر دوورخستەوە".
محەمەد جەعفەری سەحراروودی بە برینداری لە نەخۆشخانەیەكی ڤیەننا
نوێنەرەكەی دیموكرات لە ڤیەننا لەبارەی ناسنامەی ئەو دوو كەسەوە دەڵێت "سبەینێ كە وێنەكانم لە ڕۆژنامەكانی نەمسادا بینی، دەركەوت كە ئەو كەسەی لە نەخۆشخانە بینیومە (جەعفەری سەحراروودی) بووە و ئەو كەسەش لە بەندیخانە بینیم (ئەمیر مەنسوور بزورگیان) بووە كە ناوی ڕاستەقینەی غەفوور دەرجەزییە (دوو لە بكوژانی قاسملوو و هاوڕێكانی)".
كەسی سێیەمی شاندە ئێرانییەكە كە مستەفا مستەفەوی بووە، هەڵاتووە و نەتوانراوە دەستگیر بكرێت.
قاسملوو لە گفتوگۆكاندا چی دەڵێت؟
قاسملوو بە شێوەیەكی نهێنی گفتوگۆكانی تۆمار كردووە و كاسێتی تۆمارە دەنگییەكان لە دەستی پۆلیسی نەمسادایە. بی بی سی دەستی بەو تۆمارە دەنگییانە گەیشتووە و بەشێكی بڵاوكردووەتەوە.
"كاتێك كە ئۆتۆنۆمی دەستەبەر كرا و جێگیر بوو، ئێمە ئەو كاتە بەشێكین لەم وڵاتە (ئێران)" ئەوە یەكەم قسەی قاسملووە كە بڵاوكراوەتەوە.
ئۆتۆنۆمی كە داواكاریی سەرەكیی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران بووە، قاسملوو لەبارەیەوە دەڵێت "ئەگەر ئەو خواستەی ئێمە جێبەجێ بكرێت، بچووكترین زیان بە وڵاتی ئێران و سەروەرییەكەی ناگەیەنێت. ئەگەر ئۆتۆنۆمی بۆ كوردەكانی ئێران مسۆگەر بكرێت، كوردەكانی توركیا و عێراقیش بەرەو لایەنگری بۆ ئێران ڕادەكێشێت".
وەكو لە تۆمارە دەنگییەكەدا هەیە، چەند خولەكێك بەر لە تیرۆركردنی قاسملوو و هاوڕێكانی، جەعفەری سەحراروودی، سەرۆكی شاندی ئێران دەڵێت "خۆشبەختانە بە پەیامی كۆتایی وەسیەتنامەی حەزرەتی ئیمام (خومەینی)، بابەتەكە زیاتر ڕوون بووەتەوە. ئەم هەوڵە پشتیوانییەكی جیدی دەكرێت".
قاسملوو كە بە داواكاری و ئامادەكاریی تەواوە چووبووە ناو كۆبوونەوەكە، دەڵێت "نەوەی ئێمە، نەوەی دیموكراسی و ئۆتۆنۆمییە، ئەگەر یەكێك سبەینێ بیەوێت ئازادی بۆ كوردستان بەدەست بهێنێت، یان سۆسیالیزم بۆ كوردستان دروست بكات، ئەو كاتە من بەرپرسیار نیم".
قاسملوو دەشڵێت "ئێوە دەزانن ئەگەر كەسێك لە مەیدانەكەدا مابێت، تەنیا ئێمەین. لەگەڵ ئەوەدا كە شەڕ دەكەین، واقیعبینانە پرسەكان شیدەكەینەوە و هەڵدەسەنگێنین".
تاڵەبانی بە چ پاساوێك لە گفتوگۆكان دوورخرایەوە؟
جەلال تاڵەبانی، سكرتێری گشتیی كۆچكردووی یەكێتیی نیشتمانی، لە دانیشتنی یەكەمدا بەشداریی كردووە، بەڵام لە تۆمارە دەنگییەكاندا دەردەكەوێت كە لایەنی ئێرانی نایانەوێت تاڵەبانی لە دانیشتنەكانی دواتردا بەشداری بكات، بۆ ئەوەش پاساوێك دەخەنە ڕوو.
وەكو لە تۆمارە دەنگییەكەدا هەیە، سەرۆكی شاندەكەی ئێران بە قاسملوو دەڵێت "بەو ڕۆحییەتەوە كە جەنابی تاڵەبانی هەیەتی، ئەگەر بەشدار نەبێت باشترە. بە سەرنجدان لە ڕۆحییەت و ئەوەی لەبارەیەوە دەیزانین، ڕەنگە نەتوانێت نهێنیی گفتوگۆكان بپارێزێت".
خەسرەوی ڕۆستەمی، نوێنەری ئەو كاتەی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران لە نەمسا، دەڵێت "لە خولی یەكەمی گفتوگۆكاندا دەنگۆ بڵاو بووەوە كە حیزبی دیموكرات لەگەڵ كۆماری ئیسلامی گفتوگۆ دەكات. نوێنەرانی ئێران وتیان ئەمە لەلایەن تاڵەبانییەوە ئاشكرا كراوە".
هاوكات بەهرامی وتیشی "تاڵەبانی لە دانیشتنی یەكەمدا پاسەوانی هەبووە و پارێزگاریی لە دانیشتنەكە كردووە، تیرۆركردنی تاڵەبانی كارێكی ئاسان نەبوو بۆ ئەوان".
بەپێی زانیارییەكان تاڵەبانی سێ پێشمەرگەی لەگەڵدا بووە، كە دوانیان لە دەرەوە و ئەوی دیكەیان لە ژوورەوە پاسەوان بوون. مانەوەی تاڵەبانی لە گفتوگۆكانی داهاتوودا بەو شێوەیە، ڕێگر بووە لەبەردەم ئێرانییەكاندا، بۆیە هەوڵیان داوە بە هەر نرخێك بێت لە گفتگۆكان دووری بخەنەوە.
عهبدولڕهحمان قاسملوو - جهلال تاڵهبانی
بۆچی نەمسا بكوژەكانی ئازاد كرد؟
پیتەر پیرلز، ئەندامی پەرلەمانی نەمسا، كە یەكێكە لەو كەسانەی ئاگاداری دۆسیەی تیرۆركردنی قاسملوو و هاوڕێكانیەتی، هەروەها لەو ڕووەوە هاوكاریی كوردەكانی كردووە، دەڵێت "لە پێنج خولەكی یەكەمی ڕووداوەكەدا بۆ پۆلیسی نەمسا ڕوون بووەوە كە تیرۆری سیاسی بووە. بە لای كەمەوە دوو لە بكوژەكان دەستگیر كرابوون".
وەكو ئەو پەرلەمانتارە دەڵێت "هەر لە سەرەتاكانی ڕووداوەكەوە دەوڵەتی نەمسا كەوتە دووڕیانی ئەوەی كە دادپەروەری پەیڕەو بكات، یان بیانگەڕێنێتەوە بۆ تاران؟".
دواتر نەمسا ڕێگەی بە محەمەد جەعفەری سەحراروودی و غەفووری دەرجەزی دا بگەڕێنەوە بۆ تاران. دوای دوو مانگ لە گەڕانەوەیان، ئینجا دادگای ڤیەننا فەرمانی قەدەغەی چوونە دەرەوەی ئەو دوو كەسە لە وڵاتەكەی دەردەكات.
لەگەڵ ئەوەی بەرپرسانی باڵای پێشوو و ئێستای نەمسا، ئامادە نین قسە لەسەر ئەم كەیسە بكەن، بەڵام پیتەر پیرلز دەڵێت "بەرپرسانی باڵای ئەو كاتەی نەمسا پێیان وا بووە گەڕاندنەوەی ئەو كەسانە بەرژەوەندیی ئابووریی گەورەی بۆ وڵاتەكەیان تێدایە".
هەندێك دەڵێن ئێران هەڕەشەی لە نەمسا كردووە بەوەی ئەگەر ئەو كەسانە ئازاد نەكات، ئەوا ناتوانێ ئاسایشی هاووڵاتییە نەمساییەكان لە وڵاتەكەی بپارێزێت، لەگەڵ چەندین هەڕەشەی دیكە.
بكوژانی قاسملوو لەكوێن و چی دەكەن؟
دوو لەو كەسانەی قاسملوو و هاوڕێكانیان تیرۆر كرد، پاش گەڕانەوە بۆ ئێران لە چەندین پۆستی هەستیاردا دانراون، بەڵام زانیاریی پێویست لەبارەی مستەفا مستەفەوی لەبەردەستدا نییە.
محەمەد جەعفەر سەحراروودی، یەكێكە لە فەرمانەدەكانی فەیلەقی قودسی سوپای پاسداران. پێشتر یاریدەدەری ئاسایشی ناوخۆی ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی بووە. ئەندامی تیمی دانوستان بووە لە سەردەمی عەلی لاریجانیدا. لەم ساڵانەشدا پۆستی بەرپرسی نووسینگەی سەرۆكی پەرلەمانی ئێرانی وەرگرت.
غەفووری دەرجەزی، دوو ساڵ لەمەوبەر ناوی لە ڕۆژنامەكاندا دەركەوتەوە، ئەوەش پاش ئەوەی عەلی دایی، یاریزانی دیاری پێشووی هەڵبژاردەی ئێران، لە ڕاهێنەریی یانەی تۆپی پێی سایپا دوورخرایەوە و دەرجەزی خرایە شوێنی كە ئێستا ناوی مستەفا مودەبیری لە خۆی ناوە.
عەلی دایی وتی "من كەسێك بە ناوی مستەفا مودەبیر ناناسم. هێندەی من ئەو بناسم لە كاتێكەوە كە بەرپرسی پاراستنی (صدا و سیما)ی ئێران بووە، ناوی غەفووری دەرجەزی بووە".
دەرجەزی لە 32 ساڵی ڕابردوودا بە ناوی جیاوازەوە چەندین پۆستی وەرگرتووە. لەوانە (فەرماندەی بەشی چالاكیی فەیلەقی قودسی سوپای پاسداران، بەرپرسی پاراستنی (صدا و سیما)، بەڕێوەبەری گشتیی كۆمپانیای سایپا و سەرپەرشتیاری یانەی تۆپی پێی سایپا).
محەمەد جەعفەر سەحراروودی
غەفووری دەرجەزی
قاسملوو پێی وابوو گفتوگۆ ڕێگەچارەی كێشەی كوردە لە ئێراندا. هەر ئەم بۆچوونە ئەوی بۆ سەر مێزی گفتوگۆ پەلكێش كرد، ئەو گفتوگۆیەی كە تاكە ئەنجامی كۆتاییهێنان بە ژیانی خۆی بوو.
لە 32 ساڵی ڕابردوودا حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران هەوڵی زۆری داوە تا دووبارە دۆسیەكە لە دادگاكانی نەمسا بكاتەوە، بەڵام سەركەوتووە نەبووە. لەسەر ئاستی تاك زۆر سیاسی پشتگیری لە پرسەكە دەكەن، بەڵام لە ئاستی حیزب و حكوومەتی نەمسادا وەڵامی ئەرێنی بۆ ئەو بابەتە نییە.