پەرەگراف - وەزارەتی نەوتی عێراق ڕاگەیەندراوەكەی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان بە "بەیاننامەیەكی سیاسیی پەتی" ناو دەبات كە "هەڵوێستی حیزبیی لە پشت بووە". وەزارەتەكەی عێراق، حكومەتی هەرێمی كوردستانی بە "حكومەتی هەولێر" ناو بردووە و داوایشی لێ دەكات لە هەڵوێستی خۆی بۆ "ڕێگریكردن" لە هەناردەكردنی نەوتی عێراق بە بۆرییەكەیدا، پاشەكشە بكات.
وەزارەتی نەوتی عێراق بەرەبەیانی ئەمڕۆ بە ڕاگەیەندراوێك وەڵامی وەزارەتی سامانە سروشتیەكانی حكومەتی هەرێمی دایەوە و هرشداریشی داوە كە "لە ئەگەری ڕەتكردنەوەی ڕێگەدان بە هەناردەكردنی نەوت، حكومەتی فیدراڵی هەموو ڕێكارە یاساییەكان دەگرێتە بەر".
"بەپێی ڕێككەوتنامەی هێڵی بۆریی عێراق-توركیا (ITP)، هێڵی بۆرییەكە دامەزراوەیەكی حكومەتی فیدراڵییە و تواناكەی دەگاتە زیاتر لە ملیۆنێك بەرمیل لە ڕۆژێكدا. ڕێڕەوەكەی لە ڕووی یاسایی و سیاسییەوە ڕاستەوخۆ لەژێر ئیدارەی حكومەتی فیدراڵیدایە، كە دەسەڵاتی كارپێكردنی هێڵەكە و هەناردەكردنی نەوتی هەیە تاوەكو دەگاتە ئەوپەڕی توانای خۆی. لایەنی توركییش ئامادەیی بۆ ئەمە دەربڕیوە"، وەزارەتی نەوتی عێراق وا دەڵێت.
وەزارەتەكە ئاماژەی بەوەش كردووە كە لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئێستادا كە گەرووی هورمز داخراوە، داوای كردووە بۆریی (كەركووك بۆ فیشخابوور بەرەو بەندەری جەیهان) بەشێوەیەكی كاتی بەكار بهێنرێت بۆ هەناردەكردنی بڕێك نەوت كە لە ٢٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا تێپەڕ نەكات، ئەگەر نەوتی بەرهەمێنراوی كێڵگەكانی هەرێمی كوردستانیشی بۆ زیاد بكرێت، تێكڕای هەناردەكراو دەگاتە نزیكەی ٤٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا.
"ئەم بڕە هەناردەكردنە دەتوانێت لە ڕێگەی جیاوازیی نرخە بەرزەكانی ئێستاوە، قورسایی ئەو تەنگژەیە كەم بكاتەوە كە بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە دروست بووە"، وەزارەتی نەوت وا دەڵێت.
دەقی ڕاگەیەندراوی وەزارەتی نەوتی عێراق:
ئێمە بەدواداچوونمان كرد بۆ ئەوەی لەلایەن وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی حكومەتی هەولێرەوە دەرچووە، كە بەیاننامەیەكی سیاسی پەتی بوو و هەڵوێستی حزبی لەپشت بوو؛ گوزارشت لە ڕوانگەیەكی پیشەیی و یاسایی بۆ كاركردن لە كەرتی نەوتدا ناكات. لەم سۆنگەیەشەوە، دەمانەوێت ئەم خاڵانەی خوارەوە بۆ هەموو ڕۆڵەكانی گەلی عێراق ڕوون بكەینەوە:
یەكەم/ وەزارەتی نەوت هەوڵێكی زۆر دەدات بۆ گەڕاندنەوەی كاركردن بە بۆری نەوتی كەركوك-جەیهان سەرەڕای ئەو ئاستەنگانەی هاتنە بەردەممان، ئومێد دەكرێت لە چەند ڕۆژی كەمی داهاتوودا تەواو بكرێت تاوەكو بۆ هەناردەكردنی نەوتی كەركوك بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەكاربهێنرێت. بەڵام لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئێستادا، وەزارەت داوای كردووە بۆری بەستەرەوەی نێوان وێستگەی "سارلۆ" لە كەركوك و وێستگەی "فیشخابور" بەرەو بەندەری جەیهان بە شێوەیەكی كاتی بەكاربهێنرێت بۆ هەناردەكردنی بڕێك كە لە ٢٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا تێپەڕ نەكات، ئەگەر نەوتی بەرهەمێنراوی كێڵگەكانی هەرێمی كوردستانیشی بۆ زیاد بكرێت، تێكڕای هەناردەكراو دەگاتە نزیكەی ٤٥٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا. ئەم بەرهەمە دەتوانێت لە ڕێگەی جیاوازی نرخە بەرزەكانی ئێستاوە، قورسایی ئەو تەنگژەیە كەم بكاتەوە كە بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە دروست بووە.
دووەم/ بەپێی ڕێككەوتنامەی هێڵی بۆری عێراق-توركیا (ITP)، هێڵی بۆرییەكە دامەزراوەیەكی حكومەتی فیدراڵییە و تواناكەی دەگاتە زیاتر لە ملیۆنێك بەرمیل لە ڕۆژێكدا. ڕێڕەوەكەی لە ڕووی یاسایی و سیاسییەوە ڕاستەوخۆ لەژێر ئیدارەی حكومەتی فیدراڵیدایە، كە دەسەڵاتی كارپێكردنی هێڵەكە و هەناردەكردنی نەوتی هەیە تاوەكو دەگاتە ئەوپەڕی توانای خۆی. لایەنی توركییش ئامادەیی بۆ ئەمە دەربڕیوە. لێرەدا ئاماژە بەوە دەكەین كە لە چوارچێوەی پلانی ستراتیژی وەزارەتدا، دروستكردنی بۆرییەكی جێگرەوەی نوێ و هاوتەریب بۆ ئەم بۆرییە لە ئارادایە كە تەواوكەری پڕۆژەی بۆری "بەسرە-حەدیسە" دەبێت كە بڕیارە جێبەجێ بكرێت. لەسەر ئەم بنەمایە، داوا لە حكومەتی هەولێر دەكەین لە هەڵوێستی خۆی بۆ ڕێگریكردن لە هەناردەكردن پاشەكشە بكات. لە ئەگەری ڕەتكردنەوەشدا، حكومەتی فیدراڵی هەموو ڕێكارە یاساییەكان دەگرێتە بەر.
سێیەم/ ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە ئەوەیە كە وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی حكومەتی هەولێر، بابەتی هەناردەكردنی نەوتی لە ڕێگەی بۆری ئاماژەپێكراوەوە گرێداوەتەوە بە دۆسیەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، كە ئەوە لە تایبەتمەندی وەزارەتی داراییە، سەرەڕای ئەو چەپكە چارەسەرە یاساییانەی كە بۆ ڕێكخستنی وەرگرتنی مووچە پێشكەش كراون. هەمان شت بۆ ئاماژەدانیان بە بابەتی جێبەجێكردنی سیستەمی "ئاسیكۆدا" (ASYCUDA) دەقۆزرێتەوە، كە یەكێكە لە گرنگترین ئامرازەكانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و دۆسیەیەكی چاكسازی گرنگە كە بازرگانییەكی شەرعی دابین دەكات و دراوی بیانی بەبێ فێڵ و تەڵەكەبازی فەراهەم دەكات.
چوارەم/ ئەمڕۆ حكومەتی هەولێر هەوڵەكانی بۆ پێشێلكردنی دەستوور دووبارە دەكاتەوە، بەتایبەتی ماددەی (١١٠) كە ماف بە حكومەتی فیدراڵی دەدات بۆ كێشانی سیاسەتی دارایی، ماددەی (١١١) كە دەڵێت (نەوت و گاز موڵكی هەموو گەلی عێراقە لە هەموو هەرێم و پارێزگاكاندا)، كە بە بڕیارەكانی دادگای باڵای فیدراڵی ژمارە (٥٩/ فیدراڵی/ ٢٠١٢) و هاوپێچەكانی (١١٠/ فیدراڵی/ ٢٠١٩) پشتڕاست كراوەتەوە. هەروەها ماددەی (١١٢)ی دەستوور پابەندی كردووە كە بەڕێوەبردن و وەبەرهێنانی ئەم سامانانە بە شێوەیەك بێت كە بەرزترین سوود بۆ گەلی عێراق بەدەست بهێنێت.
قۆستنەوەی بارودۆخە نائاساییەكانی ناوچەكە لەلایەن حكومەتی هەولێرەوە و كاركردن بۆ ئاستەنگ خستنە بەردەم هەناردەكردنی نەوت لە ڕێگەی بۆریی كەركووك-جەیهان، ڕەفتارێكە كە مەترسییەكی گەورەی نابەرپرسانەیە بۆ سەر بەرژەوەندی هەموو عێراقییەكان، بە ڕۆڵەكانی هەرێمی كوردستانیشەوە، هەروەها زیان بە ناوبانگی عێراق لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دەگەیەنێت.
پێنجەم/ داوا لە ئەنجومەنی نوێنەران دەكەین، كە شەرەفی نوێنەرایەتیكردنی تەواوی عێراقی پێ بڕاوە، بە هەموو ئەندامەكانییەوە، لەوانەش ئەو ئەندامانەی كە لەلایەن گەلەكەمان لە هەرێم هەڵبژێردراون، لێكۆڵینەوە لەم حاڵەتە نائاسایی و ناسەركەوتووە بكەن كە متمانە تێكدەدات و لە ڕووی ئابوورییەوە فشار دەخاتە سەر عێراق لە بارودۆخێكی هەستیاردا كە بەرگەی مانۆڕی سیاسی ناگرێت، هەروەها سەیری ڕاستییەكانی سەر زەوی و بەرژەوەندی باڵای هەموو ڕۆڵەكانی گەلەكەمان بە یەكسانی بكەن.
وەزارەتی نەوت
17-03-2026